Ghép tạng hoạt động thế nào

Ghép tạng là một trong những thành tựu lớn của y học hiện đại, nhưng nó đòi hỏi cam kết lâu dài từ người được ghép.

Nguyên lý cơ bản

• Thay thế cơ quan đã suy bằng cơ quan khoẻ
• Cơ quan đến từ người hiến
• Cần sự hoà hợp ở mức nhất định
• Hệ miễn dịch sẽ coi nó là vật lạ
• Phải dùng thuốc để ngăn thải ghép

Thách thức lớn nhất không phải là ca mổ mà là giữ cho cơ thể chấp nhận cơ quan mới.

Những tạng thường được ghép

• Thận
• Gan
• Tim
• Phổi
• Tuỵ
• Một số mô và tế bào khác

Ghép thận là loại phổ biến nhất vì có thể lấy từ người sống và có lọc máu làm giải pháp chờ.

Nguồn tạng

• Từ người hiến còn sống với một số tạng
• Từ người hiến sau khi mất
• Theo quy định pháp luật của từng nước
• Nguồn tạng luôn ít hơn nhu cầu
• Đăng ký hiến tạng là quyết định cá nhân

Khoảng cách giữa số người chờ và số tạng có được là vấn đề ở hầu hết các nước.

Về sự hoà hợp

• Nhóm máu phải phù hợp
• Các chỉ số hoà hợp mô được xét
• Xét nghiệm phản ứng chéo trước ghép
• Hoà hợp tốt giảm nguy cơ thải ghép
• Không cần hoàn toàn giống nhau

Sự hoà hợp càng tốt thì nhu cầu ức chế miễn dịch càng ít nặng nề.

Đánh giá trước ghép

• Đánh giá mức suy của cơ quan
• Đánh giá tim mạch và hô hấp
• Tầm soát nhiễm trùng
• Tầm soát ung thư
• Đánh giá tâm lý xã hội
• Đánh giá khả năng tuân thủ điều trị

Đánh giá khả năng tuân thủ quan trọng vì một cơ quan ghép hỏng do bỏ thuốc là mất mát rất lớn.

Danh sách chờ

• Xếp theo nhiều tiêu chí
• Mức độ khẩn cấp
• Sự phù hợp
• Thời gian chờ
• Cần giữ liên lạc và duy trì sức khoẻ
• Thời gian chờ có thể rất dài

Người trong danh sách chờ cần giữ sức khoẻ để đủ điều kiện khi tới lượt.

Ghép từ người sống

• Áp dụng với thận và một phần gan
• Người hiến được đánh giá rất kỹ
• Có quy trình pháp lý chặt chẽ
• Người hiến cũng cần theo dõi lâu dài
• Kết quả thường tốt hơn

Người hiến sống cần được bảo vệ và theo dõi không kém người nhận.

Thuốc ức chế miễn dịch

• Ngăn hệ miễn dịch tấn công cơ quan mới
• Phải dùng đều đặn và đúng giờ
• Nồng độ trong máu cần được theo dõi
• Không tự ngừng hay đổi liều
• Có nhiều tác dụng phụ cần theo dõi
• Là phần quan trọng nhất sau ghép

Quên thuốc vài ngày có thể đủ để khởi phát một đợt thải ghép.

Cái giá của ức chế miễn dịch

• Tăng nguy cơ nhiễm trùng
• Tăng nguy cơ một số loại ung thư
• Ảnh hưởng tới thận và huyết áp
• Ảnh hưởng tới đường huyết
• Cần cân bằng giữa bảo vệ tạng và tác dụng phụ

Điều trị sau ghép luôn là việc tìm điểm cân bằng chứ không phải tối đa hoá một phía.

Thải ghép

• Có thể xảy ra sớm hoặc muộn
• Nhiều trường hợp không có triệu chứng rõ
• Phát hiện qua xét nghiệm định kỳ
• Xử lý được nếu phát hiện sớm
• Đây là lý do phải theo dõi sát

Phần lớn đợt thải ghép được phát hiện qua xét nghiệm chứ không qua cảm giác của người bệnh.

Theo dõi sau ghép

• Rất dày trong giai đoạn đầu
• Thưa dần khi ổn định
• Xét nghiệm chức năng tạng
• Đo nồng độ thuốc
• Tầm soát nhiễm trùng và ung thư
• Không bao giờ dừng hoàn toàn

Ghép tạng chuyển người bệnh từ một chế độ theo dõi này sang một chế độ khác chứ không kết thúc.

Cuộc sống sau ghép

• Nhiều người quay lại sinh hoạt bình thường
• Có thể đi làm và đi học lại
• Cần chú ý phòng nhiễm trùng
• Cần chú ý an toàn thực phẩm
• Cần tiêm chủng theo hướng dẫn
• Cần theo dõi suốt đời

Chất lượng sống sau ghép thường cải thiện rất nhiều so với giai đoạn suy tạng.

Những hiểu lầm thường gặp

• Nghĩ ghép xong là khỏi hẳn
• Nghĩ có thể ngừng thuốc khi thấy khoẻ
• Nghĩ tạng ghép tồn tại mãi mãi
• Nghĩ không cần kiêng gì nữa
• Nghĩ ai cũng ghép được

Tạng ghép có tuổi thọ nhất định và việc chăm sóc tốt kéo dài tuổi thọ đó.

Cách nghĩ thực tế

• Ca mổ chỉ là bước đầu
• Thuốc ức chế miễn dịch là phần quyết định
• Thải ghép thường không có triệu chứng
• Theo dõi kéo dài suốt đời
• Chất lượng sống thường cải thiện rõ

Nội dung này mang tính thông tin chung; mọi quyết định về ghép tạng do hội đồng chuyên môn đưa ra.

Câu hỏi thường gặp