Hen là bệnh mà phần lớn vấn đề đến từ việc hiểu sai về cách dùng thuốc.
Điều gì xảy ra trong hen
- Đường thở bị viêm mạn tính
- Niêm mạc phù nề
- Tăng tiết đờm
- Cơ trơn co thắt
- Luồng khí bị hạn chế
- Đường thở nhạy cảm hơn bình thường
Điểm mấu chốt là tình trạng viêm tồn tại cả khi người bệnh không có triệu chứng gì.
Triệu chứng thường gặp
- Khò khè
- Khó thở
- Nặng ngực
- Ho, nhất là về đêm hoặc gần sáng
- Triệu chứng thay đổi theo thời gian
- Nặng hơn khi gặp yếu tố kích phát
Ho khan về đêm kéo dài đôi khi là biểu hiện duy nhất của hen.
Hai nhóm thuốc
- Thuốc cắt cơn tác dụng nhanh
- Thuốc kiểm soát dùng đều đặn
- Hai nhóm có vai trò hoàn toàn khác nhau
- Không thay thế cho nhau
- Hiểu nhầm hai nhóm là lỗi phổ biến nhất
Chỉ dùng thuốc cắt cơn giống như chỉ dập lửa mà không tắt nguồn nhiệt.
Thuốc kiểm soát
- Tác động lên tình trạng viêm nền
- Phải dùng đều đặn hằng ngày
- Không thấy tác dụng ngay
- Không dùng để cắt cơn
- Bỏ giữa chừng làm viêm quay lại
- Là phần quyết định của điều trị
Nhiều người tự bỏ thuốc kiểm soát khi thấy khoẻ, và vài tuần sau cơn quay lại.
Dấu hiệu hen chưa được kiểm soát
- Phải dùng thuốc cắt cơn thường xuyên
- Thức giấc vì triệu chứng
- Hạn chế hoạt động thường ngày
- Triệu chứng ban ngày nhiều lần trong tuần
- Cần được đánh giá lại phác đồ
Số lần phải dùng thuốc cắt cơn trong tuần là chỉ số đơn giản để tự đánh giá.
Kỹ thuật dùng ống hít
- Rất nhiều người dùng sai
- Thuốc không tới được đường thở dưới
- Nên được hướng dẫn và kiểm tra lại
- Buồng đệm giúp cải thiện nhiều
- Súc miệng sau khi dùng một số loại
- Kiểm tra lại kỹ thuật định kỳ
Thuốc rất tốt nhưng dùng sai kỹ thuật thì phần lớn lượng thuốc đọng lại ở miệng.
Những yếu tố kích phát
- Bụi nhà và lông thú
- Phấn hoa
- Khói thuốc
- Không khí lạnh
- Nhiễm virus đường hô hấp
- Gắng sức
- Một số thuốc và mùi mạnh
Biết yếu tố kích phát của riêng mình quan trọng hơn là ghi nhớ danh sách chung.
Giảm yếu tố kích phát trong nhà
- Giữ nhà thông thoáng
- Giặt ga gối thường xuyên
- Hạn chế thảm và đồ vải giữ bụi
- Xử lý nấm mốc
- Không hút thuốc trong nhà
- Cân nhắc về vật nuôi nếu dị ứng
Không hút thuốc trong nhà là biện pháp có tác động rõ nhất với trẻ bị hen.
Kế hoạch hành động
- Văn bản ghi rõ làm gì khi triệu chứng tăng
- Khi nào tăng thuốc
- Khi nào đi khám
- Khi nào gọi cấp cứu
- Giúp xử trí sớm và đúng
Người có kế hoạch hành động rõ ràng thường xử trí đợt cấp tốt hơn nhiều.
Dấu hiệu cơn hen nặng
- Không nói được trọn câu
- Phải ngồi chồm về trước để thở
- Thuốc cắt cơn không đỡ
- Môi hoặc đầu chi tím
- Lơ mơ hoặc kiệt sức
- Ngực im lặng không còn nghe khò khè
Hết khò khè trong cơn nặng không phải dấu hiệu đỡ mà có thể là dấu hiệu rất xấu.
Hen và gắng sức
- Một số người có triệu chứng khi tập
- Không có nghĩa là phải ngừng vận động
- Khởi động kỹ trước khi tập
- Có thể dùng thuốc trước theo chỉ định
- Vận động đều đặn có lợi cho người hen
Người hen được kiểm soát tốt hoàn toàn có thể chơi thể thao bình thường.
Hen ở trẻ em
- Cần được chẩn đoán cẩn thận
- Buồng đệm rất quan trọng
- Cha mẹ cần được hướng dẫn kỹ thuật
- Phối hợp với nhà trường
- Theo dõi tăng trưởng
- Không tự ngừng thuốc kiểm soát
Trường học nên biết trẻ bị hen và biết phải làm gì khi trẻ lên cơn.
Hen và thời tiết
- Không khí lạnh có thể kích phát cơn
- Che mũi miệng khi ra ngoài trời lạnh
- Thay đổi thời tiết đột ngột cũng ảnh hưởng
- Mùa phấn hoa với người dị ứng
- Chuẩn bị trước khi vào mùa dễ kích phát
Hít không khí lạnh đột ngột qua miệng dễ kích phát cơn hơn là thở qua mũi.
Hen ở phụ nữ mang thai
- Không nên tự ngừng thuốc kiểm soát
- Hen không kiểm soát có hại cho thai hơn
- Cần theo dõi chặt trong thai kỳ
- Trao đổi với cả bác sĩ sản và bác sĩ hô hấp
- Phác đồ có thể cần điều chỉnh
Lo ngại về thuốc khiến nhiều thai phụ tự ngừng điều trị, và đó là quyết định rủi ro.
Khi nào đi khám lại
- Triệu chứng tăng dần
- Phải dùng thuốc cắt cơn nhiều hơn
- Thức giấc vì triệu chứng
- Sau mỗi đợt cấp
- Định kỳ để kiểm tra kỹ thuật và phác đồ
Sau một đợt cấp luôn nên khám lại để xem vì sao nó xảy ra.
Cách nghĩ thực tế
- Hen là bệnh viêm mạn tính cần kiểm soát
- Thuốc kiểm soát phải dùng đều đặn
- Dùng nhiều thuốc cắt cơn là dấu hiệu chưa ổn
- Kỹ thuật hít quyết định hiệu quả
- Ngực im lặng trong cơn nặng là dấu hiệu xấu
Nội dung này mang tính thông tin chung; phác đồ cụ thể do bác sĩ quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc cắt cơn và thuốc kiểm soát khác nhau thế nào?
Thuốc cắt cơn làm giãn đường thở nhanh để giảm triệu chứng ngay. Thuốc kiểm soát tác động lên tình trạng viêm nền và phải dùng đều đặn mới có tác dụng.
Dùng nhiều thuốc cắt cơn có sao không?
Phải dùng thuốc cắt cơn thường xuyên là dấu hiệu hen chưa được kiểm soát tốt và cần được bác sĩ đánh giá lại phác đồ.
Buồng đệm có cần thiết không?
Buồng đệm giúp thuốc vào sâu hơn và giảm lắng đọng ở miệng họng, đặc biệt hữu ích với trẻ em và người khó phối hợp động tác hít.
Hen ở trẻ có hết khi lớn không?
Một số trẻ cải thiện rõ khi lớn, nhưng không phải tất cả. Việc kiểm soát tốt trong giai đoạn nhỏ vẫn rất quan trọng.