Nhiễm trùng đường tiết niệu là một trong những lý do đi khám phổ biến nhất, đặc biệt ở phụ nữ.
Đường tiết niệu gồm những gì
- Thận lọc và tạo nước tiểu
- Niệu quản dẫn xuống bàng quang
- Bàng quang chứa nước tiểu
- Niệu đạo dẫn ra ngoài
- Nhiễm trùng có thể ở bất kỳ đoạn nào
Vị trí nhiễm trùng quyết định mức độ nghiêm trọng và cách xử lý.
Vì sao vi khuẩn đi vào được
- Đi ngược từ ngoài vào
- Đường tiểu ở nữ ngắn hơn
- Ứ đọng nước tiểu tạo điều kiện
- Ống thông tiểu là đường vào trực tiếp
- Một số tình trạng làm tăng nguy cơ
Dòng nước tiểu chảy đều là cơ chế bảo vệ tự nhiên quan trọng nhất.
Viêm bàng quang
- Tiểu buốt và tiểu rắt
- Mót tiểu liên tục
- Đau tức vùng bụng dưới
- Nước tiểu đục hoặc có mùi
- Có thể có máu
- Thường không sốt cao
Cảm giác vừa đi xong đã muốn đi tiếp là mô tả rất điển hình.
Khi nhiễm trùng lên thận
- Sốt cao và rét run
- Đau vùng hông lưng
- Buồn nôn và nôn
- Mệt nhiều
- Là tình huống nặng hơn nhiều
- Cần khám ngay
Sốt cao kèm đau hông lưng là ranh giới giữa tự theo dõi và phải đi khám ngay.
Những nhóm cần cẩn trọng hơn
- Phụ nữ mang thai
- Nam giới bị nhiễm trùng tiết niệu
- Trẻ nhỏ
- Người cao tuổi
- Người tiểu đường
- Người có sỏi hoặc bất thường đường tiểu
Nhiễm trùng tiết niệu ở nam giới ít gặp hơn nên luôn cần được tìm nguyên nhân.
Ở người cao tuổi
- Triệu chứng có thể không điển hình
- Có thể chỉ lú lẫn hoặc yếu đi
- Có thể không sốt
- Dễ bị bỏ sót
- Chú ý mọi thay đổi bất thường
Người cao tuổi đột nhiên lú lẫn nên được nghĩ tới khả năng nhiễm trùng tiết niệu.
Ở trẻ nhỏ
- Sốt không rõ nguyên nhân
- Quấy khóc khi đi tiểu
- Bỏ ăn
- Nước tiểu có mùi khác thường
- Cần được khám và xét nghiệm
Trẻ nhỏ sốt kéo dài không rõ ổ nhiễm cần được xét nghiệm nước tiểu.
Chẩn đoán
- Khám và hỏi triệu chứng
- Xét nghiệm nước tiểu
- Cấy nước tiểu trong một số trường hợp
- Siêu âm khi nghi có nguyên nhân nền
- Lấy mẫu nước tiểu đúng cách rất quan trọng
Lấy mẫu nước tiểu giữa dòng sau khi vệ sinh giúp kết quả chính xác hơn.
Điều trị
- Thường cần kháng sinh theo chỉ định
- Uống đủ nước
- Giảm đau khi cần
- Uống đủ liệu trình
- Không tự dùng lại đơn cũ
- Báo lại nếu không đỡ
Tự dùng đơn kháng sinh cũ là thói quen rất phổ biến trong nhóm bệnh này và nó thúc đẩy kháng thuốc.
Khi nào cần đi khám ngay
- Sốt cao và rét run
- Đau hông lưng
- Nôn không uống được
- Không tiểu được
- Phụ nữ mang thai có triệu chứng
- Không đỡ sau vài ngày điều trị
Phụ nữ mang thai nên được khám sớm vì nhiễm trùng tiết niệu có thể ảnh hưởng tới thai.
Phòng ngừa
- Uống đủ nước
- Không nhịn tiểu
- Đi tiểu sau khi quan hệ
- Vệ sinh từ trước ra sau
- Tránh dung dịch vệ sinh gây kích ứng
- Mặc đồ lót thoáng
Nhịn tiểu lâu làm nước tiểu ứ đọng và đó là điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn.
Về vi khuẩn trong nước tiểu không triệu chứng
- Có vi khuẩn mà không có triệu chứng
- Phần lớn trường hợp không cần điều trị
- Điều trị không cần thiết thúc đẩy kháng thuốc
- Phụ nữ mang thai là ngoại lệ quan trọng
- Bác sĩ quyết định từng trường hợp
Kết quả cấy nước tiểu dương tính ở người không triệu chứng không luôn đồng nghĩa với việc phải uống kháng sinh.
Giảm khó chịu trong lúc điều trị
- Uống nước đều
- Không nhịn tiểu
- Chườm ấm vùng bụng dưới
- Tránh cà phê và đồ uống có ga
- Nghỉ ngơi đủ
Cà phê và đồ uống có ga có thể làm cảm giác kích thích bàng quang nặng thêm.
Khi tái phát nhiều lần
- Cần tìm nguyên nhân nền
- Có thể liên quan tới sỏi hoặc bất thường giải phẫu
- Có thể liên quan tới ứ đọng nước tiểu
- Cần được chuyên khoa đánh giá
- Có các biện pháp dự phòng cho trường hợp cụ thể
Tái phát nhiều lần là dấu hiệu nên tìm nguyên nhân chứ không chỉ điều trị từng đợt.
Về ống thông tiểu
- Là đường vào trực tiếp cho vi khuẩn
- Càng lưu lâu càng tăng nguy cơ
- Chăm sóc theo đúng quy trình
- Rút bỏ sớm khi không còn cần
- Báo ngay khi có dấu hiệu bất thường
Hỏi xem ống thông còn cần thiết hay không là câu hỏi đơn giản mà có ý nghĩa thật.
Cách nghĩ thực tế
- Phân biệt nhiễm trùng dưới và nhiễm trùng thận
- Sốt kèm đau hông lưng là phải đi khám
- Không tự dùng đơn kháng sinh cũ
- Uống đủ nước và không nhịn tiểu
- Tái phát nhiều lần thì phải tìm nguyên nhân
Nội dung này mang tính thông tin chung; chẩn đoán và điều trị cần do bác sĩ thực hiện.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phụ nữ hay bị hơn nam giới?
Do đặc điểm giải phẫu, đường tiểu ở nữ ngắn hơn nên vi khuẩn dễ đi ngược lên bàng quang hơn.
Làm sao biết nhiễm trùng đã lên thận?
Dấu hiệu gợi ý gồm sốt cao, rét run, đau vùng hông lưng, buồn nôn và mệt nhiều. Đây là tình huống cần khám ngay chứ không tự xử lý.
Có cần dùng kháng sinh không?
Nhiều trường hợp nhiễm trùng tiết niệu cần kháng sinh, nhưng việc chỉ định và chọn thuốc phải do bác sĩ quyết định sau khi khám.
Uống nhiều nước có chữa được không?
Uống đủ nước hỗ trợ và giúp phòng ngừa, nhưng không thay thế được điều trị khi đã có nhiễm trùng rõ.