Sỏi mật và túi mật — khi nào cần xử lý

Sỏi mật là một trong những phát hiện tình cờ phổ biến nhất khi siêu âm bụng.

Túi mật làm gì

• Chứa và cô đặc mật do gan tiết ra
• Co bóp đẩy mật xuống ruột khi ăn
• Mật giúp tiêu hoá chất béo
• Không phải cơ quan thiết yếu
• Cơ thể thích nghi được khi cắt bỏ

Sau khi cắt túi mật, mật vẫn được gan tiết ra nhưng chảy xuống ruột liên tục hơn.

Sỏi hình thành thế nào

• Thành phần trong mật mất cân bằng
• Kết tinh thành sỏi
• Kích thước rất khác nhau
• Có thể một hoặc nhiều viên
• Quá trình diễn ra dần dần

Sỏi nhỏ đôi khi nguy hiểm hơn sỏi to vì chúng dễ di chuyển và gây tắc.

Những yếu tố nguy cơ

• Nữ giới
• Tuổi cao
• Thừa cân
• Giảm cân quá nhanh
• Tiền sử gia đình
• Một số bệnh và thuốc

Giảm cân cấp tốc là yếu tố nguy cơ hay bị bỏ qua trong các chương trình ăn kiêng khắc nghiệt.

Phần lớn không có triệu chứng

• Phát hiện tình cờ qua siêu âm
• Nhiều người không bao giờ có vấn đề
• Thường được theo dõi
• Không phải cứ có sỏi là phải mổ
• Bác sĩ đánh giá từng trường hợp

Biết mình có sỏi mật không có nghĩa là phải làm gì đó ngay.

Đau quặn mật

• Đau dữ dội vùng trên rốn hoặc hạ sườn phải
• Có thể lan ra sau lưng hoặc vai phải
• Thường sau bữa ăn nhiều dầu mỡ
• Kéo dài từ vài chục phút tới vài giờ
• Có thể kèm buồn nôn
• Rồi giảm dần

Cơn đau điển hình thường tự hết, nhưng nó báo hiệu sỏi đang gây vấn đề.

Viêm túi mật cấp

• Đau kéo dài không giảm
• Kèm sốt
• Ấn đau vùng hạ sườn phải
• Buồn nôn và nôn
• Cần được khám cấp cứu

Đau kéo dài quá vài giờ kèm sốt là dấu hiệu phân biệt với cơn đau quặn thông thường.

Sỏi rơi xuống đường mật

• Gây tắc đường dẫn mật
• Vàng da
• Nước tiểu sẫm và phân bạc màu
• Có thể gây nhiễm trùng đường mật
• Là tình huống cần xử trí sớm

Vàng da kèm sốt và rét run ở người có sỏi mật là tình huống cấp cứu.

Viêm tuỵ do sỏi

• Sỏi gây tắc ở chỗ ống chung
• Đau dữ dội vùng trên rốn lan ra sau lưng
• Nôn nhiều
• Là biến chứng nặng
• Cần nhập viện

Đây là một trong những lý do sỏi mật có triệu chứng thường được xử lý thay vì theo dõi.

Chẩn đoán

• Siêu âm bụng là phương pháp chính
• Xét nghiệm máu đánh giá viêm và chức năng gan
• Chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu khi nghi sỏi đường mật
• Khám lâm sàng vẫn quan trọng
• Kết hợp nhiều yếu tố

Siêu âm phát hiện sỏi túi mật rất tốt nhưng sỏi trong ống mật thì khó hơn.

Khi nào cân nhắc phẫu thuật

• Khi đã có cơn đau quặn mật
• Khi có biến chứng
• Khi có một số đặc điểm nguy cơ
• Quyết định dựa trên nhiều yếu tố
• Do bác sĩ ngoại khoa đánh giá

Đã có một cơn đau thì khả năng có cơn tiếp theo là khá cao.

Sau khi cắt túi mật

• Phần lớn ăn uống bình thường trở lại
• Một số có thay đổi tiêu hoá thời gian đầu
• Có thể cần chia nhỏ bữa lúc đầu
• Hạn chế đồ quá nhiều dầu mỡ trong giai đoạn đầu
• Điều chỉnh dần theo đáp ứng

Cảm giác đi ngoài lỏng hơn trong vài tuần đầu là điều khá thường gặp.

Chế độ ăn khi có sỏi

• Hạn chế bữa ăn quá nhiều dầu mỡ
• Ăn đều đặn, không bỏ bữa
• Duy trì cân nặng hợp lý
• Không giảm cân quá nhanh
• Không có chế độ ăn nào làm tan sỏi

Không có món ăn hay thức uống nào chứng minh được là làm tan sỏi mật.

Về các phương pháp tự làm tan sỏi

• Nhiều cách lan truyền trên mạng
• Không có bằng chứng
• Có thể gây nguy hiểm
• Có thể làm sỏi di chuyển gây tắc
• Nên hỏi bác sĩ trước khi thử bất cứ điều gì

Những cách lưu truyền để tống sỏi ra ngoài có thể gây biến chứng nghiêm trọng.

Khi nào cần đi khám ngay

• Đau kéo dài quá vài giờ
• Sốt kèm đau bụng
• Vàng da
• Nôn nhiều không cầm được
• Đau lan ra sau lưng dữ dội

Với người đã biết mình có sỏi, những dấu hiệu này cần được xử trí ngay.

Cách nghĩ thực tế

• Phần lớn sỏi không triệu chứng chỉ cần theo dõi
• Đã có cơn đau thì nên bàn với bác sĩ
• Đau kéo dài kèm sốt là cấp cứu
• Không có cách tự làm tan sỏi
• Giảm cân quá nhanh làm tăng nguy cơ

Nội dung này mang tính thông tin chung; quyết định điều trị do bác sĩ đưa ra.

Câu hỏi thường gặp