Tiểu đường và vai trò của tuỵ

Tiểu đường được nói tới rất nhiều nhưng cơ chế đằng sau nó thường được hiểu khá mơ hồ.

Insulin làm gì

• Cho phép đường đi từ máu vào tế bào
• Thúc đẩy dự trữ năng lượng
• Được tiết ra theo bữa ăn
• Cũng được tiết nền liên tục
• Thiếu insulin thì đường ứ lại trong máu

Đường trong máu cao mà tế bào vẫn thiếu năng lượng là nghịch lý của bệnh này.

Hai cơ chế chính

• Thiếu insulin do tế bào tiết bị tổn thương
• Cơ thể đáp ứng kém với insulin
• Type một thiên về cơ chế thứ nhất
• Type hai thiên về cơ chế thứ hai
• Type hai lâu ngày cũng giảm tiết

Hiểu cơ chế giúp hiểu vì sao cách điều trị của hai nhóm khác nhau.

Tiểu đường type hai hình thành dần

• Kháng insulin tăng dần
• Tuỵ bù bằng cách tiết nhiều hơn
• Đường huyết vẫn bình thường một thời gian
• Khi tuỵ không bù nổi thì đường huyết tăng
• Quá trình kéo dài nhiều năm

Giai đoạn tiền tiểu đường là lúc can thiệp có hiệu quả nhất nhưng lại hay bị bỏ qua.

Những yếu tố nguy cơ

• Thừa cân, nhất là mỡ bụng
• Ít vận động
• Tiền sử gia đình
• Tuổi cao
• Tiền sử tiểu đường thai kỳ
• Huyết áp cao và rối loạn mỡ máu

Mỡ bụng liên quan tới kháng insulin chặt hơn so với cân nặng đơn thuần.

Triệu chứng kinh điển

• Khát nhiều
• Tiểu nhiều
• Sụt cân không chủ ý
• Mệt mỏi
• Nhìn mờ
• Vết thương lâu lành

Nhiều người type hai không có triệu chứng gì và chỉ phát hiện khi khám sức khoẻ.

Vì sao cần phát hiện sớm

• Biến chứng bắt đầu trước khi có triệu chứng
• Kiểm soát sớm giảm biến chứng rõ rệt
• Giai đoạn tiền tiểu đường can thiệp được
• Thay đổi lối sống có hiệu quả
• Tầm soát ở nhóm nguy cơ có giá trị

Nhiều người đã có biến chứng ngay tại thời điểm được chẩn đoán lần đầu.

Những biến chứng chính

• Mắt
• Thận
• Thần kinh
• Tim mạch
• Bàn chân
• Đều liên quan tới tổn thương mạch máu

Biến chứng tim mạch là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở người tiểu đường.

Bàn chân

• Giảm cảm giác nên không thấy đau
• Tuần hoàn kém nên lâu lành
• Dễ nhiễm trùng
• Kiểm tra bàn chân hằng ngày
• Không đi chân trần
• Đi khám sớm với mọi vết loét

Một vết xước nhỏ ở bàn chân người tiểu đường không bao giờ là chuyện nhỏ.

Nguyên tắc kiểm soát

• Chế độ ăn phù hợp
• Vận động đều đặn
• Dùng thuốc theo chỉ định
• Theo dõi đường huyết
• Kiểm soát huyết áp và mỡ máu
• Không hút thuốc

Kiểm soát huyết áp và mỡ máu quan trọng không kém việc kiểm soát đường huyết.

Về chế độ ăn

• Không cần kiêng tinh bột hoàn toàn
• Chọn loại tinh bột hấp thu chậm
• Phân bố đều trong ngày
• Tăng rau và chất xơ
• Hạn chế đồ uống có đường
• Đủ đạm

Đồ uống có đường làm đường huyết tăng rất nhanh nên đây là thứ nên cắt bỏ đầu tiên.

Vận động

• Cải thiện đáp ứng với insulin
• Có tác dụng ngay sau buổi tập
• Kết hợp vận động nhịp điệu và kháng lực
• Đều đặn quan trọng hơn cường độ
• Chú ý nguy cơ hạ đường huyết với một số thuốc

Tác dụng của vận động lên đường huyết kéo dài nhiều giờ sau khi tập xong.

Theo dõi đường huyết

• Cách và tần suất tuỳ phác đồ
• Ghi lại kèm bối cảnh
• Ghi cả những lần bình thường
• Mang sổ khi đi khám
• Xét nghiệm đánh giá dài hạn định kỳ

Con số kèm thông tin về bữa ăn và vận động có giá trị hơn nhiều so với con số đơn lẻ.

Hạ đường huyết

• Run tay và vã mồ hôi
• Hồi hộp và đói cồn cào
• Lú lẫn
• Nặng hơn có thể co giật hoặc hôn mê
• Xử trí bằng đường hấp thu nhanh
• Người nhà cần biết cách nhận ra

Người dùng một số thuốc nên luôn mang theo thứ gì đó chứa đường hấp thu nhanh.

Khi bị ốm

• Đường huyết có thể dao động mạnh
• Không tự ngừng thuốc khi ăn kém
• Uống đủ nước
• Theo dõi đường huyết thường xuyên hơn
• Có kế hoạch cho ngày ốm
• Báo bác sĩ khi không kiểm soát được

Nhiều người tự ngừng thuốc khi ốm và ăn kém, trong khi đó là lúc dễ mất kiểm soát nhất.

Khám định kỳ

• Khám mắt
• Xét nghiệm chức năng thận và đạm niệu
• Khám bàn chân
• Đánh giá tim mạch
• Kiểm tra mỡ máu và huyết áp
• Tiêm chủng theo khuyến cáo

Khám mắt định kỳ phát hiện tổn thương võng mạc trước khi thị lực bị ảnh hưởng.

Cách nghĩ thực tế

• Đường huyết cao là kết quả chứ không phải nguyên nhân
• Giai đoạn tiền tiểu đường can thiệp được
• Kiểm soát huyết áp và mỡ máu cũng quan trọng
• Không kiêng tinh bột cực đoan
• Kiểm tra bàn chân hằng ngày

Nội dung này mang tính thông tin chung; điều trị cụ thể cần do bác sĩ quyết định.

Câu hỏi thường gặp