Viêm tuỵ cấp là tình trạng tuỵ bị tổn thương bởi chính men tiêu hoá của nó, và nó có thể diễn tiến rất nhanh.
Điều gì xảy ra
- Men tuỵ hoạt hoá ngay trong tuyến
- Tuỵ bị tự tiêu huỷ
- Phản ứng viêm mạnh lan ra xung quanh
- Dịch thoát ra khoang bụng
- Có thể ảnh hưởng tới nhiều cơ quan
Mức độ từ nhẹ tự hồi phục cho tới rất nặng đe doạ tính mạng.
Hai nguyên nhân chính
- Sỏi mật gây tắc ở chỗ ống chung
- Rượu bia
- Hai nguyên nhân này chiếm phần lớn
- Xác định nguyên nhân rất quan trọng
- Quyết định cách phòng tái phát
Không xử lý nguyên nhân thì khả năng tái phát rất cao.
Những nguyên nhân khác
- Mỡ máu rất cao
- Một số thuốc
- Chấn thương vùng bụng
- Sau một số thủ thuật đường mật
- Yếu tố di truyền
- Một số trường hợp không tìm được nguyên nhân
Mỡ máu rất cao là nguyên nhân hay bị bỏ qua nếu không xét nghiệm.
Đặc điểm cơn đau
- Dữ dội vùng trên rốn
- Lan ra sau lưng
- Kéo dài liên tục chứ không thành cơn
- Tăng khi nằm ngửa
- Đỡ khi ngồi cúi về trước
- Thường kèm nôn nhiều
Người bệnh thường tự tìm ra tư thế ngồi cúi người vì nó làm đỡ đau.
Những triệu chứng khác
- Buồn nôn và nôn không đỡ đau
- Bụng chướng
- Sốt
- Tim đập nhanh
- Vã mồ hôi
- Có thể vàng da nếu do sỏi
Nôn nhiều nhưng không hề đỡ đau là điểm khác với nhiều bệnh dạ dày.
Vì sao cần tới viện sớm
- Cần truyền dịch sớm và đủ
- Cần giảm đau đúng cách
- Cần theo dõi biến chứng
- Cần xác định nguyên nhân để xử lý
- Diễn tiến có thể rất nhanh
Truyền dịch sớm là một trong những yếu tố ảnh hưởng nhiều nhất tới kết cục.
Chẩn đoán
- Bệnh cảnh lâm sàng
- Men tuỵ trong máu tăng
- Chẩn đoán hình ảnh
- Xét nghiệm tìm nguyên nhân
- Đánh giá mức độ nặng
Mức tăng của men tuỵ không tỉ lệ với mức độ nặng của bệnh.
Điều trị cơ bản
- Truyền dịch
- Giảm đau
- Theo dõi sát các dấu hiệu sinh tồn
- Xử lý nguyên nhân khi có thể
- Dinh dưỡng sớm khi dung nạp được
- Kháng sinh chỉ khi có chỉ định
Quan điểm về việc nhịn ăn kéo dài đã thay đổi, hiện nay dinh dưỡng sớm được ưu tiên hơn.
Những biến chứng có thể gặp
- Tụ dịch quanh tuỵ
- Hoại tử mô tuỵ
- Nhiễm trùng
- Suy các cơ quan
- Nang giả tuỵ
- Cần theo dõi sau ra viện
Những ngày đầu là giai đoạn quyết định về nguy cơ suy cơ quan.
Sau khi ra viện
- Ngừng rượu hoàn toàn nếu là nguyên nhân
- Xử lý sỏi mật nếu là nguyên nhân
- Kiểm soát mỡ máu
- Xem lại các thuốc đang dùng
- Ăn nhẹ và chia nhỏ bữa lúc đầu
- Tái khám theo hẹn
Người bị do sỏi mật thường được cân nhắc cắt túi mật để tránh tái phát.
Chế độ ăn giai đoạn hồi phục
- Bắt đầu từ đồ nhẹ dễ tiêu
- Chia nhỏ nhiều bữa
- Hạn chế chất béo trong giai đoạn đầu
- Tăng dần theo dung nạp
- Tuyệt đối không rượu bia
- Theo hướng dẫn cụ thể của bác sĩ
Quay lại uống rượu sau một đợt viêm tuỵ là con đường chắc chắn dẫn tới đợt tiếp theo.
Nguy cơ tái phát
- Cao nếu nguyên nhân chưa được xử lý
- Mỗi đợt có thể gây tổn thương tích tụ
- Nhiều đợt dẫn tới viêm tuỵ mạn
- Phòng tái phát là ưu tiên
- Theo dõi lâu dài
Viêm tuỵ mạn thường là hậu quả của nhiều đợt cấp lặp lại.
Những điều không nên làm
- Tự uống thuốc giảm đau rồi chờ
- Tự chẩn đoán là đau dạ dày
- Ăn uống khi đang đau dữ dội
- Uống rượu để giảm đau
- Trì hoãn đi khám
Trì hoãn vài giờ trong viêm tuỵ nặng có thể thay đổi hoàn toàn diễn tiến.
Vì sao mức độ khác nhau nhiều tới vậy
- Phần lớn ca ở mức nhẹ và tự hồi phục
- Một phần diễn tiến nặng
- Phụ thuộc mức tổn thương ban đầu
- Phụ thuộc phản ứng viêm của cơ thể
- Phụ thuộc bệnh nền đi kèm
- Khó dự đoán trong những giờ đầu
Chính vì khó dự đoán sớm nên mọi ca đều cần được theo dõi sát trong giai đoạn đầu.
Khi nào gọi cấp cứu
- Đau bụng dữ dội kéo dài
- Nôn liên tục không uống được
- Bụng chướng và đau khi ấn
- Sốt cao
- Choáng hoặc tụt huyết áp
- Lơ mơ
Đau bụng dữ dội kèm nôn không cầm được luôn là lý do tới cơ sở y tế ngay.
Cách nghĩ thực tế
- Sỏi mật và rượu là hai nguyên nhân chính
- Đau lan ra sau lưng và đỡ khi cúi người
- Tới viện sớm thay đổi kết cục
- Xử lý nguyên nhân để tránh tái phát
- Không tự chẩn đoán là đau dạ dày
Nội dung này mang tính thông tin chung; đây là tình huống cần được cấp cứu tại cơ sở y tế.
Câu hỏi thường gặp
Hai nguyên nhân chính của viêm tuỵ cấp là gì?
Sỏi mật và rượu bia chiếm phần lớn các trường hợp. Ngoài ra còn có mỡ máu rất cao, một số thuốc, chấn thương và một số nguyên nhân hiếm hơn.
Cơn đau có đặc điểm gì?
Thường là đau dữ dội vùng trên rốn, lan ra sau lưng, kéo dài liên tục, kèm nôn nhiều. Đau có thể đỡ khi ngồi cúi về trước.
Có nên tự uống thuốc giảm đau ở nhà không?
Không nên tự xử lý. Đau bụng dữ dội kéo dài cần được khám để xác định nguyên nhân, vì có nhiều tình huống ngoại khoa cần can thiệp sớm.
Sau khi khỏi có bị lại không?
Có thể, nếu nguyên nhân chưa được xử lý. Người bị do sỏi mật thường được cân nhắc cắt túi mật, người bị do rượu cần ngừng rượu hoàn toàn.