Tuỵ — cơ quan làm hai việc hoàn toàn khác nhau

Tuỵ là cơ quan ít được nhắc tới nhất trong các tạng lớn, cho tới khi nó gây ra vấn đề nghiêm trọng.

Vị trí giải phẫu

• Nằm sâu trong ổ bụng
• Phía sau dạ dày
• Sát các mạch máu lớn
• Khó sờ thấy khi khám
• Cần chẩn đoán hình ảnh để đánh giá

Chính vị trí sâu này khiến bệnh lý tuỵ thường được phát hiện muộn hơn các cơ quan khác.

Chức năng ngoại tiết

• Tiết men tiêu hoá chất đạm
• Tiết men tiêu hoá chất béo
• Tiết men tiêu hoá tinh bột
• Men đổ vào ruột non qua ống tuỵ
• Chiếm phần lớn khối lượng tuyến

Không có men tuỵ thì thức ăn dù ăn vào cũng không được hấp thu đầy đủ.

Chức năng nội tiết

• Tiết insulin làm giảm đường huyết
• Tiết hormone làm tăng đường huyết
• Điều hoà đường huyết liên tục
• Tiết thẳng vào máu
• Chỉ chiếm phần nhỏ về khối lượng

Hai chức năng này nằm trong cùng một cơ quan nhưng có thể hỏng riêng rẽ.

Cơ chế tự bảo vệ

• Men được tiết ra ở dạng chưa hoạt động
• Chỉ hoạt hoá khi tới ruột non
• Nếu hoạt hoá sớm thì tuỵ tự tiêu huỷ
• Đây chính là cơ chế của viêm tuỵ cấp
• Hệ thống này rất tinh vi

Viêm tuỵ cấp là tình trạng tuỵ bị tiêu hoá bởi chính men của nó.

Những dấu hiệu gợi ý

• Đau vùng thượng vị lan ra sau lưng
• Đau tăng khi nằm ngửa
• Buồn nôn và nôn
• Chán ăn
• Sụt cân không rõ lý do
• Phân lỏng có váng mỡ

Tư thế ngồi cúi về trước làm đỡ đau là chi tiết khá gợi ý bệnh lý tuỵ.

Về phân mỡ

• Phân lỏng và nhạt màu
• Nổi trên mặt nước
• Có váng mỡ
• Mùi rất khó chịu
• Gợi ý thiếu men tiêu hoá
• Dẫn tới sụt cân và thiếu vitamin

Người bị phân mỡ thường sụt cân dù vẫn ăn bình thường.

Khi chức năng nội tiết bị ảnh hưởng

• Đường huyết tăng
• Có thể xuất hiện tiểu đường
• Hay gặp trong viêm tuỵ mạn
• Cũng gặp sau phẫu thuật tuỵ
• Cần theo dõi đường huyết

Tiểu đường mới xuất hiện ở người lớn tuổi kèm sụt cân cần được đánh giá kỹ hơn.

Những nguyên nhân gây bệnh tuỵ

• Sỏi mật
• Rượu bia
• Mỡ máu rất cao
• Một số thuốc
• Chấn thương
• Yếu tố di truyền

Sỏi mật và rượu là hai nguyên nhân chiếm phần lớn các ca viêm tuỵ.

Các xét nghiệm thường dùng

• Men tuỵ trong máu
• Siêu âm bụng
• Chụp cắt lớp hoặc cộng hưởng từ
• Xét nghiệm đánh giá men trong phân
• Đường huyết
• Xét nghiệm gan mật đi kèm

Siêu âm khó thấy rõ tuỵ do bị hơi trong ruột che khuất nên thường cần thêm chẩn đoán hình ảnh khác.

Vì sao dễ nhầm với bệnh dạ dày

• Cùng vùng đau
• Cùng có buồn nôn và chán ăn
• Cùng liên quan tới bữa ăn
• Người bệnh tự điều trị đau dạ dày
• Làm chậm chẩn đoán đúng

Uống thuốc dạ dày mãi không đỡ là tình huống nên khiến người ta nghĩ tới nguyên nhân khác.

Dấu hiệu cần đi khám ngay

• Đau bụng dữ dội lan ra sau lưng
• Nôn liên tục
• Bụng chướng và đau khi ấn
• Sốt kèm đau bụng
• Vàng da
• Choáng hoặc tụt huyết áp

Đau bụng dữ dội kèm nôn không cầm được là tình huống cấp cứu.

Dấu hiệu cần đi khám sớm

• Sụt cân không rõ lý do
• Phân mỡ kéo dài
• Đau thượng vị tái đi tái lại
• Tiểu đường mới xuất hiện kèm sụt cân
• Vàng da không đau

Vàng da không kèm đau ở người lớn tuổi là dấu hiệu luôn cần được đánh giá kỹ.

Vì sao men tuỵ trong máu tăng

• Men rò ra máu khi tế bào tuỵ tổn thương
• Là xét nghiệm thường dùng khi nghi viêm tuỵ
• Mức tăng không tỉ lệ với mức độ nặng
• Có thể tăng trong một số bệnh khác
• Cần đọc cùng bệnh cảnh và hình ảnh

Con số men tuỵ cao không có nghĩa là bệnh nặng hơn, và ngược lại cũng vậy.

Tuỵ và bữa ăn

• Bữa ăn nhiều dầu mỡ kích thích tuỵ tiết mạnh
• Đây là lý do đau hay xuất hiện sau bữa ăn
• Chia nhỏ bữa giảm gánh nặng cho tuyến
• Rượu kèm bữa ăn nhiều mỡ là kết hợp rủi ro
• Ăn đều đặn tốt hơn ăn dồn

Bữa tiệc nhiều dầu mỡ kèm rượu là bối cảnh quen thuộc của nhiều ca viêm tuỵ cấp.

Bảo vệ tuỵ

• Hạn chế rượu bia
• Không hút thuốc
• Kiểm soát mỡ máu
• Xử lý sỏi mật khi có chỉ định
• Duy trì cân nặng hợp lý
• Báo bác sĩ mọi thuốc đang dùng

Rượu và thuốc lá là hai yếu tố nguy cơ lớn nhất mà cũng thay đổi được.

Cách nghĩ thực tế

• Tuỵ làm hai việc hoàn toàn khác nhau
• Vị trí sâu làm chẩn đoán muộn hơn
• Đau lan ra sau lưng là dấu hiệu gợi ý
• Phân mỡ gợi ý thiếu men tiêu hoá
• Sụt cân không rõ lý do luôn cần khám

Nội dung này mang tính thông tin chung; chẩn đoán và điều trị cần do bác sĩ thực hiện.

Câu hỏi thường gặp