Gan là cơ quan nội tạng lớn nhất và cũng là cơ quan làm nhiều việc nhất, nhưng nó lại gần như không bao giờ phàn nàn.
Những việc gan đảm nhiệm
- Chuyển hoá chất dinh dưỡng từ thức ăn
- Xử lý thuốc và các chất lạ
- Sản xuất protein cho máu
- Tạo các yếu tố đông máu
- Sản xuất mật giúp tiêu hoá mỡ
- Dự trữ đường và một số vitamin
Danh sách này giải thích vì sao khi gan suy thì hậu quả xuất hiện ở khắp cơ thể.
Khả năng bù trừ
- Gan có dự trữ chức năng rất lớn
- Phần còn lại làm thay phần tổn thương
- Xét nghiệm có thể bình thường một thời gian dài
- Triệu chứng xuất hiện muộn
- Đây vừa là ưu điểm vừa là vấn đề
Khả năng bù trừ tốt khiến người bệnh không biết mình có vấn đề cho tới khi khá muộn.
Khả năng tái tạo
- Gan tái tạo tốt hơn nhiều cơ quan khác
- Hồi phục được nếu loại bỏ nguyên nhân sớm
- Nhưng tổn thương lặp đi lặp lại dẫn tới xơ
- Mô xơ không thay thế được tế bào gan
- Càng can thiệp sớm càng thuận lợi
Điều quyết định không phải là gan có tái tạo được không mà là nguyên nhân có được loại bỏ hay không.
Những nguyên nhân gây tổn thương gan
- Viêm gan virus
- Rượu bia
- Gan nhiễm mỡ liên quan chuyển hoá
- Thuốc và thực phẩm chức năng
- Một số bệnh tự miễn
- Một số bệnh di truyền
Nhiều trường hợp có nhiều nguyên nhân cùng tác động và chúng cộng hưởng với nhau.
Diễn tiến của tổn thương gan
- Viêm và tổn thương tế bào gan
- Mô xơ dần hình thành
- Cấu trúc gan thay đổi
- Chức năng giảm dần
- Giai đoạn mất bù
Quá trình này thường kéo dài nhiều năm và hoàn toàn âm thầm ở giai đoạn đầu.
Những triệu chứng mơ hồ ban đầu
- Mệt mỏi kéo dài
- Chán ăn
- Đầy bụng khó tiêu
- Buồn nôn
- Đau tức nhẹ hạ sườn phải
- Dễ bị quy cho nguyên nhân khác
Những triệu chứng này quá chung chung nên hiếm khi khiến ai nghĩ tới gan.
Những dấu hiệu rõ hơn
- Vàng da và vàng mắt
- Nước tiểu sẫm màu
- Phân bạc màu
- Ngứa da
- Dễ bầm tím và chảy máu
- Bụng to lên do dịch
Khi những dấu hiệu này xuất hiện thì tổn thương thường đã ở mức đáng kể.
Dấu hiệu cần đi khám ngay
- Nôn ra máu
- Phân đen như hắc ín
- Lú lẫn hoặc thay đổi tri giác
- Bụng chướng to nhanh
- Vàng da xuất hiện nhanh
- Sốt kèm đau hạ sườn phải
Thay đổi tri giác ở người có bệnh gan là dấu hiệu nặng cần xử trí ngay lập tức.
Về men gan
- Cho biết có tổn thương tế bào gan
- Không phản ánh trực tiếp chức năng gan
- Có thể tăng do nhiều nguyên nhân
- Có thể bình thường dù gan đã xơ nhiều
- Cần được đọc trong bệnh cảnh
Men gan bình thường không loại trừ được bệnh gan tiến triển.
Các xét nghiệm đánh giá gan
- Men gan
- Bilirubin
- Albumin và chức năng đông máu
- Siêu âm
- Đo độ đàn hồi gan
- Xét nghiệm tìm nguyên nhân
Albumin và chức năng đông máu phản ánh chức năng tổng hợp của gan tốt hơn men gan.
Ai nên tầm soát
- Người uống rượu bia nhiều
- Người có gan nhiễm mỡ
- Người có yếu tố nguy cơ viêm gan virus
- Người thừa cân và tiểu đường
- Người có người thân mắc bệnh gan
- Người có men gan tăng không rõ lý do
Tầm soát có giá trị nhất ở giai đoạn chưa có triệu chứng gì.
Về thuốc và gan
- Phần lớn thuốc được gan xử lý
- Một số thuốc có thể gây tổn thương gan
- Thực phẩm chức năng cũng vậy
- Thuốc nam không rõ nguồn gốc là nguy cơ thật
- Báo bác sĩ mọi thứ đang dùng
Nhiều ca tổn thương gan cấp liên quan tới các sản phẩm được coi là lành tính vì có nguồn gốc thảo dược.
Về các sản phẩm bổ gan
- Phần lớn chưa có bằng chứng rõ ràng
- Một số có thể gây hại
- Không thay thế được việc loại bỏ nguyên nhân
- Không thay thế được điều trị
- Hỏi bác sĩ trước khi dùng
Bỏ rượu có tác dụng với gan hơn bất kỳ sản phẩm bổ gan nào.
Bảo vệ gan trong đời sống
- Hạn chế rượu bia
- Kiểm soát cân nặng
- Vận động đều đặn
- Tiêm phòng viêm gan theo khuyến cáo
- Không dùng chung vật xuyên da
- Cẩn trọng với thuốc và thực phẩm chức năng
Những việc này đơn giản nhưng chúng tác động vào đúng các nguyên nhân phổ biến nhất.
Cách nghĩ thực tế
- Gan chịu đựng rất lâu trước khi kêu
- Men gan bình thường không loại trừ bệnh
- Loại bỏ nguyên nhân quan trọng hơn bổ sung
- Tầm soát ở nhóm nguy cơ có giá trị
- Báo bác sĩ mọi thứ mình đang uống
Nội dung này mang tính thông tin chung; chẩn đoán và điều trị cần do bác sĩ thực hiện.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bệnh gan thường được phát hiện muộn?
Vì gan có khả năng bù trừ rất lớn. Phần gan còn lại đảm nhiệm thay cho phần đã tổn thương, nên triệu chứng chỉ rõ khi tổn thương đã nhiều.
Men gan tăng có nghĩa là gan hỏng không?
Men gan tăng cho thấy có tế bào gan bị tổn thương, nhưng mức tăng không phản ánh trực tiếp mức độ suy giảm chức năng. Cần được bác sĩ đánh giá trong bệnh cảnh cụ thể.
Gan có tự hồi phục được không?
Gan có khả năng tái tạo tốt nếu nguyên nhân gây tổn thương được loại bỏ sớm. Tuy nhiên khi đã hình thành mô xơ nhiều thì việc hồi phục hạn chế hơn.
Có cần dùng thuốc bổ gan không?
Nhiều sản phẩm được quảng cáo là bổ gan chưa có bằng chứng rõ ràng, và một số còn gây hại cho gan. Nên hỏi bác sĩ trước khi dùng bất cứ thứ gì.